تاريخچه

        آب ماده اي است که حيات بدون آن ميسر نيست. بشر در دوره نو سنگي سعي در مهار آب داشته است و بر روي الواحي که از  4  هزار سال قبل از ميلاد از سومري ها باقي مانده است سنگ نوشته هائي با اين مضمون موجود است. در دين يهود اشاره شده است که حضرت موسي در  1400  سال قبل از ميلاد مسيح با عصاي سحرآميز خود چشمه اي در دل کوير پديد آورد. اين موضوع بر اهميت آب در زمانهاي گذشته صحه مي گذارد، به نحوي که تمدنهاي بزرگ در کنار  رودهاي بزرگ ظاهر شده اند.استخراج آبهاي زيرزميني سابقه اي طولاني در کشورهاي مختلف چون چين (حفر چاهي تا عمق  1500  متر بوسيله دسته هاي ني) ، مصر (چاه يوسف با عمق تقريبي  100  متر  3000  سال قدمت دارد) و ايران باستان دارد.  منوچهر پادشاه ايراني حدود  3400  سال پيش دستور داد تا حفر کاريز (قنات ) را به برزگران بياموزند.  پيوند دادن لوله هاي چاه و انتقال ثقلي آب زيرزميني کاري طاقت فرسا بوده که ايرانيان سرآمد آن بوده اند. کهن ترين قناتي که آثاري از آن باقي مانده است در شمال ايران پيدا شده است. اين قنات همزمان با ورود آريائي ها حفر گرديده است. عمر قنات گناباد که مادرچاه آن  300  متر عمق دارد را  2500  سال برآورد کرده اند.امپراطوري ايران تا دوره طولاني از لحاظ قدرت در دنيا بيمانند بود و اين  نه فقط به لحاظ نظامي بلکه فنآوري سرآمد سپاه ايران  بود.  در تاريخ آمده است که کورش بزرگ پس از گرفتن سرزمين سوريه در آسياي صغير به بابل که همچون دژي مستحکم بود حمله کرد.  ديده بانان بابلي وقتي ايرانيان  را در حال حفر کانال ديدند به آنان ريشخند زدند تا اينکه سپاه ايران با انحراف آب رودخانه و پائين افتادن سطح آب فرات از رود گذشتند و وارد بابل شدند.  پس از کورش پسرش کمبوجيه به فکر حفر کانال سوئژ افتاد ولي به دليل اوضاع نابسامان سياسي در نقاط ديگر کشور مجبور به ترک مصر شد تا اينکه پادشاه ديگر ايران داريوش، کانالي حفر کرد و رود نيل را به درياي سرخ پيوند داد تا کشتي هاي جنگي ايران از درياي مديترانه وارد رود نيل شوند. خشايار شاه پسر داريوش در  480  سال قبل از ميلاد با سپاه بزرگي از کشتي هاي جنگي به يونان حمله کرد و با حفر کانال بزرگ خشايار شاه که عرضي نزديک به  45  متر داشت لشکريان خود را به جاي عبور از درياي اژه از آن عبور داد.
مک لوئي  (1984) اظهار مي کند که ايرانيان نخستين مردمي بودند که با ساختن "چرخ آبي" آب رودخانه ها را به زمين هاي زراعي پائين تر و بالاتر منتقل کنند. اهميت آب در ايران باستان آنچنان زياد بود که برخي رودخانه ها با نام رودخانه هاي شاهنشاهي شناخته مي شد و براي شروع آبگيري از آنها الزاماٌ مي بايست فرستاده فرمانروا حضور داشته باشد و  مردم مي بايست آب بهاي استفاده از رودخانه را به خزانه واريز مي کردند.در کتب و آثار به جامانده از دانشمندان قديمي ايران بطور مفصل به بحث شناخت و اهميت آب پرداخته شده است.  ابوبکر محمدبن الحسن الکرجي دانشمند ايراني بود که بيش از  1000  کتابي بنام "استخراج آبهاي پنهاني" نگاشت و جالب اينجاست که ايشان در آن زمان سيکل هيدرولوژيکي را تشريح مي نمايند. خواجه نظام الملک در کتاب سياست نامه خود موضوع توزيع عادلانه آب را امري حياتي بر مي شمرد و عدول از آن را باعث تباهي مملکت مي داند.  ايرانيان تجارب خود در صنعت آب را به مردم ديگر منتقل مي کردند، آنچنانکه نقل است سلمان فارسي با  انديشه حفر خندق مانع از نفوذ لشکر قريش شد.

كليات هيدرولوژي ايران

در يك ويژه نامه ترويجي آب و امنيت غذائي (وزارت جهاد كشاورزي، 1381) به نقل ازگزارش صندوق جمعيت ملل متحد آمده است كه طي  70  سال گذشته جمعيت جهان  3  برابر و مصرف آب در جهان  6  برابر شده است. ساليانه به جمعيت جهان  75  ميليون نفر افزوده مي شود و پيش بيني مي شود كه جمعيت كشورهاي توسعه نيافته و كم توسعه يافته طي  50  سال آتي نيز از رشدي  300  درصدي فراتر رود. پيش بيني هاي خوش بينانه تا سال  2050  ميلادي جمعيت جهان را7.9  ميليارد نفر برآورد نموده اند، اين در حالي است كه  برخي پيشگوئي ها خبر از جمعيت  10.9  ميليار نفري در جهان دارند. نظريه اي بينابين اين رقم را  9.3ميليارد نفر برآوردمي كند. همان منبع اضافه مي نمايد كه در سال  1381  جمعيت ايران نيز از مرز  70  ميليون فراتر رفت. با در نظر گرفتن اينكه متوسط بارش ساليانه در ايران چيزي حدود يك سوم ميزان جهاني آن است (مهدوي  1378)؛ مي توان گفت مبحث آب توجه ويژه اي را مي طلبد. (قابل ذکر است که همين مقدار ناچيز بارندگی نيز از توزيع مکانی يکسانی برخوردار نميباشد بطوريکه در  28  درصد از سطح کشور مقدار بارش متوسط سالانه کمتر از  100  ميلی متر بوده واين مقدار در96  درصد از سطح کشور از  200  ميلی مترنيز کمترمي باشد). اقليم فراخشک در  15  استان کشور ، در  7  استان و در  10  استان اقليم غالب است، بنابراين مسئله بالا بودن تبخير و تعرق نيز محدوديتي مضاعف محسوب مي شود. با آنکه کشور ايران حدود  1.1  درصد از خشکي هاي جهان را به خود اختصاص داده است صرفا  0.34  درصد  از آبهاي جهان را در اختيار دارد. مسئله ريزشي فصلي اين بارش و پارکندگي نامنظم آن هم خود مبحث جداگانه اي است. آمارمطالعات وزارت نيرو ميانگين حجم بارندگی در ايران را سالانه  400  ميليارد متر مکعب برآورد نموده است که از اين ميزان  310  ميليارد متر مکعب درسطح  870  هزار کيلومتر مربع از حوزه هاي آبخيز کوهستاني و90  ميليار متر مکعب در سطح  778کيلومتر مربع مناطق دشتي مي باشد. در مناطق کوهستاني در اثر تبخير و تعرق  بطور متوسط هرساله  200  ميليارد متر مکعب ودر مناطق دشتی  84  ميليارد متر مکعب آب از دسترس خارج مي شودکه جمعا  71  درصد از حجم بارش را شامل مي شود. از حجم باقيمانده نيز  59  ميليارد متر مکعب مناطق کوهستاني و  2  ميليارد متر مکعب در مناطق دشتي نفوذ مي نمايد. حجم آب باقيمانده نيز  51  ميليارد متر مکعب در مناطق کوهستاني و  4  در مناطق دشتي به شکل رواناب ظاهر مي شود.حجم آبهاي زير زميني کشور در حدود  35  ميليار متر مکعب برآورد گرديده است که حدود  30  ميليارد مترمکعب آن مربوط به مخازن آبرفتي و حدود  5  ميليارد متر مکعب برآود شده است. با فرض قابليت بهربرداري از  60  درصد اين مخازن امکان تا حدود  80  ميليارد متر مکعب وجود خواهد داشت. بخش کشاورزي با اختصاص  88.88  درصد، آب شرب با اختصاص  6.67  درصد  و بخش صنعت با  4.45  درصد مهمترين مصارف  آب در ايران مي باشند

حوزه هاي آب خيز كشور ايران :

حوزه آبخيز  درياي خزر

اين حوزه آبخيز كه مساحت آن به  173،300  كيلومتر مربع مي‌رسد، داراي شيب زياد بوده و بيشترين اختلاف ارتفاع حوزه آبخيز‌هاي كشور را كه بالغ بر  5500  متر است، به خود اختصاص داده است. در اين محدوده سيزده رودخانه با مساحت حوزه آبخيز بيش از هزار کليومتر مربع وجود دارد که رودخانه‌هاي ارس، سفيدرود، هراز و اترك از نظر وسعت حوزه آبخيز و ويژگيهاي اقليمي و تداوم آبدهي متفاوت از حوزه ديگر مي باشند. رودهاي فوق  داراي حوزه آبخيز‌هاي كوهستاني وسيعي  هستند و پوشش گياهي غالب آنها جنگلي است.

حوزه  خليج فارس و درياي عمان

اين حوزه آبخيز با مساحت  437،150  كيلومتر مربع يكي از پهناورترين حوزه آبخيز‌هاي ايران محسوب مي‌گردد و رودخانه‌هاي غرب، جنوب غربي و جنوب زيرحوزه هاي  سرچشمه گرفته از كوههاي زاگرس و بشاگرد و بلوچستان را در بر مي‌گيرد.  جمعاً  29  رودخانه با مساحت  بيش از  1000  كيلومتر مربع در اين زيرحوزه  وجود دارد كه يا به درون كشور عراق جريان مي‌يابند و پس از پيوستن به رودخانة دجله به خليج فارس مي‌ريزند و يا بطور مستقيم به خليج مزبور و يا درياي عمان وارد مي‌گردند. برخي ازبزگترين رودخانه‌هاي اين حوزه آبخيز به ترتيب از شمال تا جنوب خاوري عبارتند از: سيروان، كرخه، كارون، جراحي، زهره، هله، موند، كل، ميناب و سرباز.
در باب اهميت اين زيرحوزه فقط به اين نکته بسنده مي شود که رودهاي دشت خوزستان به تنهائي  30  درصد منابع آب کشور را دارا مي باشند.

حوزه آبخيز درياچه اروميه

مساحت اين حوزه درياجه اروميه   50،850  كيلومتر مربع است در اين حوزه درياجه اروميه  هشت رودخانه با مساحت آبريز بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد و زرينه‌رود بزرگترين و مهمترين آنها بشمار مي‌آيد.

حوزه آبخيز درياچه نمك قم

مساحت حوزه درياچة نمك قم  89،650  كيلومتر مربع است و بخش بسيار ناچيز و كوچكي از آن نيز به درياچة حوض‌سلطان و كوير ميغان و دشت جنوبي قزوين وارد مي‌گردد. رودخانه‌هاي جاجرود، كرج، شور، قره‌چاي و قمرود به اين حوزه زهکشي مي شوند در اين محدوده شش رودخانه با مساحت بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد كه رودخانة شور و قره‌چاي و قمرود بزرگترين آنها محسوب مي‌شوند.

حوزه آبخيز اصفهان و سيرجان

 اين حوزه  كه از زير حوزه ‌هاي كوچك باتلاق گاوخوني، كوير ابركوه، شوره‌زار مروس و كوير سيرجان تشكيل يافته است، داراي  90،700  كيلومتر مربع مساحت است و زاينده‌رود بزرگترين رودخانة آن بشمار مي‌آيد. انتقال آب کارون از طريق تونل کوهرنگ به زاينده رود از وقايعي است که بر بيلان هيدرولوژيک اين محدوده تاثير دارد.

- حوضة نيريز يا بختگان
اين حوزه  با مساحت  31،000  كيلومتر مربع از حوز‌هاي فرعي درياچة كافتر، درياچة بختگان و درياچة مهارلو تشكيل شده و رودخانة كر مهمترين رود اين منطقه محسوب مي‌شود.

- حوزه آبخيز جازموريان
حوزه  جازموريان با مساحتي برابر  69،600  كيلومتر مربع در جنوب شرقي  ايران و بين رشته‌كوههاي بشاگرد (در جنوب) و جبال بارز (در شمال) جاي دارد و آبهاي سطحي آن كلاً به هامون جزموريان مي‌ريزد. در اين حوضه پنج رودخانه با مساحت آبريز بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد كه هليل‌رود بزرگترين آنهاست.

- حوزه دشت کوير

اين حوزه که يکي  از  کم بارش ترين حوزه هاي کشور محسوب مي شود از حوضه‌هاي كوچكتري چون كوير حاج علي‌قلي، كوير نمك و دشت گناباد تشكيل مي‌يابد و مساحت آن به  227،400  كيلومتر مربع بالغ مي‌گردد.. از رودخانه‌هاي قابل توجه اين حوزه به حبله‌رود ( واقع در گرمسار) و كال‌شور جاجرم كه يكي از طويل‌ترين رودخانه‌هاي ايران است، مي‌توان اشاره نمود.

حوزه آبخيز كوير لوت

مساحت اين حوزه كه حوضة كوير لوت از زيرحوزه ‌هاي كوچك‌تري چون نمكزار طبس، دغ محمد‌آباد، كوير ساغند، شوره‌زارهاي شمال خاوري شهرستان بافق و كوير سرجنگل تشكيل يافتهو يکي از كم‌باران‌ترين و خشك‌ترين حوضه‌هاي ايران است به199،000  كيلومتر مربع بالغ مي‌گردد و از مهمترين رودخانه‌هاي آن كه اغلب سيلابي و فصلي هستند مي‌توان به رودخانة تهرود واقع در استان كرمان اشاره كرد.

حوزه  اردستان و يزد و كرمان

اين حوزه كه با مساحت  99،800  كيلومتر مربع يكي از خشك‌ترين و بي‌آب‌ترين حوضه‌هاي ايران بشمار مي‌آيد، از زيرحوزضه‌هاي كوچك‌تري چون دغ‌سرخ، كوير سياه‌كو، كوير درانجير، دشت جنوب خاوري يزد، شنزار كشكوئيه، دشت كويرات و شنزارهاي جنوب كرمان تشكيل يافته است.
- حوضة صحراي قره‌قوم  

-مساحت اين حوضه  43،550  كيلومتر مربع است و يكي از حوضه‌هاي كم‌بارش ايران محسوب مي‌گردد. به همين دليل حوزه آبخيز آن حالت سيلخيزي و رودها حالت فصلي دارند و رودهاي كشف‌رود و جام‌رود از مهمترين آنها بشمار مي‌آيند.

- حوزه هامون

اين حوزه که در شرق کشور واقع گرديده است مساحتي برابر با  109،850  كيلومتر مربع داراست و از حوضه‌هاي كوچك‌تري چون نمكزار خواف، دغ‌ شكافته، دغ بالا، دغ پترگان، دغ توندي، درياچة نمكزار، درياچة هامون صابري، لورگ‌شتران، درياچة هامون، هامون گودزره، درياچة كرگي، هامون ماشكل و نمكزاركپ تشكيل يافته است. اين حوزه نيز از جمله كم‌باران‌ترين و خشك‌ترين حوضه‌هاي ايران محسوب مي‌شود و رودهاي هيرمند و ماشكل مهمترين رودهاي آن بشمار مي‌آيند.

منبع : www.iranhydrology.com